Wyobraźmy sobie różne scenariusze końca świata.
To może być coś z góry.
Albo coś z dołu.
Albo coś, co sami sobie zrobimy.
Jedna rzecz zawsze stoi wysoko w rankingach końca świata...
Szukając ewentualnej przyczyny śmierci...
WICEPREZES FUNDACJI
...milionów ludzi,
największe ryzyko stanowi pandemia.
Pandemia to choroba, która wymyka się spod kontroli, obejmuje cały świat,
zabijając miliony ludzi i zmieniając całe cywilizacje.
Już kiedyś tego doświadczyliśmy,
kilka razy.
W VI wieku pandemia zabiła połowę populacji świata.
W XIV wieku kolejna wybiła połowę Europy.
A w XX wieku pandemia zabiła niemal 5% ludzkości na świecie
w zaledwie dwa lata.
Ale to było sto lat temu.
Wynieśliśmy wnioski i poczyniliśmy niesłychane postępy.
Lepszy czas reakcji, szkolenia i personel...
DZIAŁ PATOGENÓW WIRUSOWYCH
Usprawniliśmy systemy obserwacji i komunikacji.
Mamy Światową Organizację Zdrowia, CDC.
Udoskonaliliśmy diagnostykę, leki, terapeutykę, szczepionki.
A mimo to ryzyko pandemii nigdy nie było tak wysokie.
Przeanalizowaliśmy to.
Każdego roku na Ziemi pojawia się...
EKOLOG
...pięć nowych chorób,
a liczba ta wciąż rośnie.
W końcu przerodzą się one w pandemię.
Natura największa bioterrorystka.
Trwa wyścig z czasem, a stawka jest bardzo wysoka.
Ta symulacja szacuje, że pandemia zabiłaby dziś 33 miliony ludzi
w zaledwie pół roku.
Liczba ofiar pandemii może równać się największym wojnom w historii.
Gospodarki upadną.
Straty dla ludzkości będą ogromne i żaden kraj nie uchroni się
przed problemami, które wywoła.
Nie należy pytać, czy kolejna pandemia nadejdzie...
Pewne są tylko trzy rzeczy. Śmierć, podatki i pandemia grypy.
DYREKTOR
...ani kiedy to nastąpi.
W przyrodzie żyje około półtora miliona wirusów,
o których jeszcze nie wiemy.
Każdy może w tej właśnie chwili zarażać populację ludzką.
Pytanie brzmi, czy będziemy na nią gotowi?
Pandemię grypy należy traktować poważnie.
Świat walczy z najgorszą w historii epidemią Eboli.
Stawka jest wysoka.
Wirus może być równie śmiertelny co bomba lub pocisk.
Patogeny nie znają żadnych granic.
Mieszkańcy wierzą, że ich miasto jest centrum świńskiej grypy.
Sprawcami mogą być przeróżne zwierzęta.
Chorego można uleczyć, ale zanim to nastąpi,
rozsiewa on chorobę.
Walka z zakaźną chorobą powiedzie się tylko przy pomocy społeczeństwa.
Nie wiemy, co czeka nas w przyszłości.
NASTĘPNA PANDEMIA
Pandemia zaczyna się w świecie niewidocznym gołym okiem.
KRĘTKI
Zarazki mogły być pierwszymi istotami na Ziemi.
Wiele nie potrafi się rozmnażać, więc przejmują inne żywe komórki.
Dzisiaj są dokoła nas.
Na nas.
I w nas.
Wiele jest niegroźnych, ale niektóre niszczą lub zabijają nasze komórki.
Gorączka, kaszel, kichanie, biegunka, tak broni się nasz organizm.
Niektóre są tak silne, że pokonują nasz układ odpornościowy
i zabijają nas.
Pandemię wywołują zwykle dwa rodzaje zarazków:
bakterie i wirusy.
Co ciekawe, wirusy są świetnie przystosowane do przeskakiwania
pomiędzy gatunkami.
To właśnie te zarazki najczęściej wywołują pandemię.
Wirusy, które wywołały ptasią grypę, pochodzą od ptaków.
Świńska grypa od świń,
HIV od szympansów, Ebola prawdopodobnie od nietoperzy,
a kilka innych chorób od komarów.
Gdy przenoszą się na ludzi, nowy wirus nazywamy odzwierzęcym.
Jest on wyjątkowo niebezpieczny.
Te wirusy szybko ulegają mutacji, zmieniają powierzchnię,
obchodząc reakcje immunologiczne.
Gdy przeniosą się na ludzi, mogą się zmienić w nowy wirus.
Nie występują bardzo często. To rzadkie przypadki.
Ale gdy się pojawią, ich skutki mogą być straszne.
Jak na pewnej farmie w Kansas około stu lat temu.
Eksperci podejrzewają, że epidemia grypy z 1918 r. zaczęła się,
gdy zarażony ptak i człowiek weszli w kontakt z tą samą świnią.
Ptak miał ptasią grypę, rodzaj grypy,
która od co najmniej stu lat atakowała kury, gęsi i kaczki.
Z kolei człowiek miał inny szczep grypy, grypę sezonową,
po której ludzie od wieków mieli gorączkę i zatkany nos.
Te dwa wirusy nie mogły zarazić drugich gatunków,
ale mogły zarazić świnie.
Połączyły się w jednej świńskiej komórce,
tworząc nowy wirus odzwierzęcy: H1N1.
Te cząstki ludzkiego wirusa pozwoliły mu zaatakować ludzi,
a te cząstki wirusa ptasiej grypy
uniemożliwiły obronę układowi odpornościowemu.
Śmiertelne połączenie.
Wirus ten zabił na całym świecie od 50 do 100 milionów ludzi.
Po raz pierwszy w historii ludzkości.
Każda choroba ma dwa aspekty:
tempo rozprzestrzeniania i śmiertelność.
To jest ludzka grypa sezonowa,
a to ptasia grypa.
A to jest ich połączenie z 1918 roku.
Unosiła się ona w powietrzu,
przez co wirus zarażał każdego, kto go wdychał.
W 1918 roku wirus zaraził co trzecią osobę na Ziemi.
A potem zabił niemal 5% populacji świata.
Ostatnim składnikiem była ludzka technologia.
Grypa pojawiła się w trakcie I wojny światowej.
Wysyłaliśmy na wojnę ludzi z Ameryki do Europy,
a potem wracali oni do domu, więc wirus wykorzystał te szlaki
i szybko oraz skutecznie rozprzestrzenił się po świecie.
W trakcie każdej pandemii ludzka technologia pomogła
w rozprzestrzenieniu się chorób.
W XIV wieku czarna śmierć przybyła do Europy na statkach.
Były to dwie oddzielne choroby:
dżuma dymienicza, która zabiła 60% zarażonych osób,
i dżuma płucna, która zabiła niemal wszystkich nosicieli.
Potem przyszła ospa wietrzna.
Zabiła mniej ludzi niż czarna śmierć,
około 30% nosicieli, ale szybciej się rozprzestrzeniała.
Ludzie roznieśli ją po świecie.
Tylko w XX wieku zabiła około 400 milionów ludzi.
Inne choroby także przerodziły się w pandemie.
W końcu stworzyliśmy technologię, która miała nas przed nimi bronić.
Izolowanie podróżnych celem sprawdzenia, czy są nosicielami,
znane jako kwarantanna,
pojawiło się w czasach czarnej śmierci.
Potem wynaleźliśmy mikroskopy, które pozwoliły nam zobaczyć wroga.
Wkrótce powstały antybiotyki
i znacznie obniżyły śmiertelność w wyniku chorób wirusowych.
A ospa wietrzna doprowadziła do powstania pierwszej szczepionki,
broniącej nas przed niektórymi wirusami.
Podczas szczepienia wstrzykiwane są nam białka wirusa,
przez co tworzymy przeciwciała, małe molekuły, które przylegają
do tych białek, neutralizują wirus
i umożliwiają pozbycie się go z organizmu.
Gdy już dojdzie do zakażenia wirusem, układ odpornościowy szybko reaguje
wysyłając przeciwciała i usuwając wirus.
Szczepiąc dostatecznie dużo ludzi, rozprzestrzenienie się choroby
staje się niemal niemożliwe.
I tak w 1980 r. ospę wietrzną uznano za zwalczoną.
Dziś choroby te nie powodują już tylu zgonów co kiedyś.
Dzięki lekom antyretrowirusowym wirusy takie jak HIV są dziś dużo mniej groźne.
Internet pomaga w szybszym wykrywaniu i ograniczaniu skutków tych chorób.
Dlatego wyniki badań wskazują na mniejszą liczbę zakażeń tymi chorobami.
Rośnie za to liczba nowych epidemii,
w dużej mierze z powodu wirusów odzwierzęcych.
Spośród 1,6 miliona występujących w przyrodzie wirusów
znamy obecnie jakieś 3000,
czyli mniej niż 0,01%.
Kolejną pandemię może wywołać wirus, na który nie jesteśmy przygotowani.
Znamy kilka groźnych wirusów, ale są też pewnie inne,
bardziej śmiercionośne, szybciej przenoszone,
na które nie mamy antidotum. To one stanowią zagrożenie.
Nazywamy je chorobami X.
Wiemy, że jesteśmy wobec nich bezbronni,
bo już je widzieliśmy.
To jest rynek mięsny w Lianghua w Chinach.
W przeciwieństwie Zachodu, gdzie sprzedaje się ubite zwierzęta,
tu handluje się bardzo świeżym mięsem.
Zwierzęta ubija się tutaj.
To prawdziwa fabryka chorób X.
Różne gatunki są tu przechowywane obok siebie,
a ich krew i mięso mieszają się i są przekazywane ludziom.
Ich wirusy cały czas się mieszają i ulegają mutacji, zwiększając szanse
przejścia na ludzi.
Tak prawdopodobnie się stało w 2002 roku na targu w południowych Chinach.
Niektórzy sprzedawali wówczas dzikie zwierzęta takie jak węże,
cywety i nietoperze,
na które był duży popyt.
Mężczyzna z Foshan 16 listopada zachorował po przyrządzeniu dania
z kurczaka, kota i węża.
Miał objawy zapalenia płuc: gorączkę, kaszel, duszności.
Gdy leczenie nie pomogło,
władze Chin ogłosiły, że to nietypowy przypadek choroby.
Choroba się rozprzestrzeniała, a ludzie zaczęli umierać.
Pojawiły się doniesienia na temat osób z infekcją dróg oddechowych
w chińskich szpitalach.
To nic dziwnego.
Szczepy wirusa grypy wielokrotnie wywoływały w Azji grypę.
DYREKTOR SZPITALA
Zawsze je badamy i wzbudzają one nasze obawy,
ale nigdy nie były one szczególnie groźne.
Jednak CDC i Światowa Organizacja Zdrowia
zaczęły się interesować pogłoskami dotyczącymi choroby
i zaczęły domagać się od chińskich władz odpowiedzi.
Wszystko wyszło na jaw tylko dlatego, że jakaś osoba
mieszkająca w tym regionie postanowiła wybrać się do Hongkongu.
Było to najgorsze z możliwych miejsc dla tej choroby.
W 2003 roku w Hongkongu mieszkało siedem milionów ludzi.
Ponad 16 milionów turystów każdego roku
i ponad 500 lotów zagranicznych każdego dnia.
Pewien mężczyzna przyleciał tu 21 lutego.
Już wtedy czuł się źle.
Zameldował się w hotelu i udał się do pokoju na dziewiątym piętrze,
gdzie kaszlał lub zwymiotował, pozostawiając kropelki z wirusem
w windzie i holu.
W ten sposób zaraził 16 osób, które rozniosły tę chorobę
po całym świecie.
Mężczyzna z pokoju obok kolejnego dnia
poleciał do Hanoi w Wietnamie i stawił się w szpitalu,
gdzie zaraził lekarzy i pielęgniarki.
Jeden z lekarzy zabrał chorobę do Bangkoku.
Światowa Organizacja Zdrowia ogłosiła stan zagrożenia
i podała oficjalną nazwę choroby.
Zespół ciężkiej ostrej niewydolności oddechowej.
W skrócie SARS.
Kilka dni później odkryto przyczynę.
Był to nieznany dotąd wirus.
Kobieta z pokoju 904 poleciała do domu w Toronto i zmarła.
Potem do szpitala zgłosił się syn.
Siedziałem z dziećmi,
oglądaliśmy wiadomości, gdy nagle zobaczyłem na ekranie
zdjęcie mojego szpitala, Mount Sinai Hospital.
Wtedy zdałem sobie sprawę, że mamy problem.
Jakiś tydzień później ustaliliśmy,
że znaczna część szpitalnego personelu
też zaraziła się SARS.
Trzeba znaleźć kogoś na dyżur we wtorek.
Ale kto zastąpi tę osobę?
Czasem utrata jednego lekarza na oddziale
potrafi wywołać chaos.
Po powrocie czułam się dobrze, ale obudziłam się w nocy
z gorączką i...
wiedziałam, że pewnie mam SARS.
Do końca marca 47 pracowników szpitala w Toronto było chorych,
a setki objęto kwarantanną,
w tym także Allison.
Najgorsze w chorobie SARS było to,
że wczesne objawy były małe i trudne do rozpoznania,
więc dostały się do wszystkich szpitali.
W Hongkongu działy się straszne rzeczy.
SARS rozprzestrzeniał się coraz szybciej.
Zarażony mężczyzna, mieszkający w tym wieżowcu,
miał biegunkę, a gdy skorzystał z toalety, wirus dostał się kanalizacją
do mieszkania poniżej, gdzie wiatrak wywiał wirus
do systemu wentylacji i znajdujących się powyżej mieszkań.
Potem wiatr zabrał wirus do sąsiednich budynków,
znacznie utrudniając kontrolę.
To przerażający scenariusz. Brak fizycznego kontaktu z zarażoną osobą.
Trudniej jest go wytropić, gdyż nie znamy
miejsca pochodzenia zakażenia.
W sumie 329 osób zostało zarażonych w tym wieżowcu,
a setki objęto kwarantanną.
Świat ogarnęła panika.
Obawy, że psy i koty są nosicielami SARS skłoniły część mieszkańców Pekinu
do porzucenia swoich pupilów.
Władze wyznaczyły punkty badania temperatury dla kierowców taksówek,
gdyż jest ona objawem SARS.
Po części chodzi o to, w jakim stopniu wierzymy temu, co mówią władze.
Czy możemy definitywnie wykluczyć, że nie stoi za tym
jakaś organizacja terrorystyczna?
W marcu 2003 r. nie należy wykluczać żadnej możliwości.
W Hongkongu zarażonych zostało 1755 osób, z czego 300 zmarło.
W Toronto zaraziło się 251 osób, a 41 zmarło.
Epidemia objęła też co najmniej 26 innych krajów.
Wirus SARS zabił w sumie 774 osoby, czyli około 10% wszystkich zarażonych.
A potem stało się coś nieoczekiwanego...
Co ciekawe, po jakimś czasie SARS po prostu ustępuje.
SARS nie był tak groźny, jak sądziliśmy.
Nie wiedzieliśmy tego na początku, ale tak się okazało.
Nie uważam, że odnieśliśmy sukces. Mieliśmy po prostu szczęście.
Popełniono liczne błędy.
Władze Chin przyznały się do epidemii dopiero, gdy zmarło 18 osób,
a setki były już zarażone.
Podejmiemy wszelkie kroki, aby naprawić niedociągnięcia
i zaniedbania w pracy.
Po epidemii SARS Światowa Organizacja Zdrowia
zrzeszyła 196 krajów, które zobowiązały się do usprawnienia
„wykrywania, oceny i informowania o zagrożeniach dla zdrowia publicznego”,
w tym epidemii.
W 2014 roku tylko jedna trzecia tych krajów przestrzegała tych uzgodnień.
Największy problem z pandemią jest taki, że nie wiemy, kiedy w nas uderzy.
Dlatego łatwo odsuwać w czasie działania.
Potrzeba niesamowitej woli politycznej, by przyznać,
że mimo iż sytuacja nie wygląda dziś groźnie,
przeznaczymy środki na zdrowie publiczne, bo wiemy, że pewnego dnia to nastąpi.
SARS pokazał nam, jak daleko i jak szybko mogą się dzisiaj rozprzestrzeniać wirusy.
W ciągu kilku tygodni okrążył cały świat.
Bardzo możliwe, że następny wirus dokona tego w ciągu kilku dni.
A wtedy na pewno nie nadążymy.
Jeśli chcemy powstrzymać następną epidemię,
musimy zatrzymać ją już u źródła.
Na samym początku wirus SARS żył spokojnie w dzikich zwierzętach.
Według ekspertów były nimi nietoperze z południowych Chin.
Od czasu epidemii naukowcy odwiedzają te jaskinie,
łapią i skanują nietoperze pod kątem wirusów podobnych do SARS.
Dowiedzieli się na tyle dużo, by stworzyć system wczesnego ostrzegania.
Gdy je znajdujemy, podnosimy alarm, a rząd Chin próbuje wtedy
ograniczać ekspozycję tych populacji na wirusy.
Chiny to nie jedyny kraj, w którym znajdujemy wirusy.
Mapa ta pokazuje, gdzie może pojawić się nowy wirus.
Choroby pojawiają się najczęściej w najbardziej odległych zakątkach świata,
lasach tropikalnych, gdzie ktoś zbudował
nowe osiedle górnicze, które przyciągnęło ludzi.
Brak tam żywności, więc udają się na polowanie.
Albo na farmie gdzieś w Azji, która się rozrasta i powiększa,
w pobliżu której żyją nietoperze i przekazują wirus świniom.
To dość rewolucyjna metoda obrony przed przyszłymi epidemiami,
choć nie powstrzyma każdej nowej choroby.
W tym celu musimy usprawnić działanie szczepionek.
Jeśli pojawi się nowa choroba,
potrzeba zwykle około pięciu lat na opracowanie szczepionki.
Nowe technologie mogą pomóc skrócić ten czas.
Dlatego właśnie powstała organizacja CEPI,
która pracuje nad szczepionką przeciwko chorobie X.
Tradycyjne szczepionki wstrzykują molekuły białka z wirusa,
a produkcja tych białek to długi i kosztowny proces.
Ta nowa szczepionka nie potrzebuje białek.
Wstrzykuje nam materiał genetyczny, który każe ciału produkować te białka.
Organizm sam staje się producentem wytwarzającym molekuły białka
oraz niezbędne przeciwciała.
Naukowcy mogą zmieniać materiał genetyczny, aby organizm
produkował molekuły białek niemal każdego wirusa.
Gdy odkryją, jak wprowadzić je do organizmu, skrócą czas
konieczny do stworzenia nowej szczepionki z kilku lat do zaledwie 16 tygodni.
Naukowcy pracują nad uniwersalną szczepionką przeciw grypie,
która ochroni nas przed każdym szczepem grypy przez resztę życia.
Żadna z tych uniwersalnych szczepionek przeciw grypie
nie może być jeszcze zastosowana na ludziach,
choć rządy USA i państw europejskich
wspierają te badania na skalę, jakiej nie widziano
kilkadziesiąt lat temu, ponieważ zrozumiały,
że grypa to naprawdę odwieczne i bardzo poważne zagrożenie.
Ludzka technologia sprawiła, że następna pandemia jest nieunikniona.
Wylesienie sprawia, że więcej dzikich zwierząt ma kontakt
z ludźmi.
Duże gospodarstwa rolne dają wirusom żyjącym w tych zwierzętach
więcej okazji do łączenia się w nowe, groźne dla nas wirusy.
A my umożliwiamy im rozprzestrzenianie się.
Technologia powstrzymywała już pandemie
i jest jedyną szansą na kolejną.
Wiemy to, bo bierzemy udział w tym wyścigu od zarania dziejów.
Gdy pojawia się nowa pandemia, zawsze patrzymy wstecz żałując,
że nie działaliśmy.
Mamy jeszcze przed sobą mnóstwo pracy.
Napisy: Przemek Kalemba